यजुर्वेदYajurveda

2.4.11.1

सर्वा॑णि॒ छन्दाग्॑स्ये॒तस्या॒मिष्ट्या॑म॒नूच्या॒नीत्या॑हुस्त्रि॒ष्टुभो॒ वा ए॒तद्वी॒र्यं॑ यत् क॒कुदु॒ष्णिहा॒ जग॑त्यै॒ यदु॑ष्णिह क॒कुभा॑व॒न्वाह॒ तेनै॒व सर्वा॑णि॒ छन्दा॒ग्॒स्यव॑ रुन्धे गाय॒त्री वा ए॒षा यदु॒ष्णिहा॒ यानि॑ च॒त्वार्यध्य॒क्षरा॑णि॒ चतु॑ष्पाद ए॒व ते प॒शवो॒ यथा॑ पुरो॒डाशे॑ पुरो॒डाशोऽध्ये॒वमे॒व तद्यदृ॒च्यध्य॒क्षरा॑णि॒ यज्जग॑त्या ३१ परिद॒ध्यादन्तं॑ य॒ज्ञं ग॑मयेत्त्रि॒ष्टुभा॒ परि॑ दधातींद्रि॒यं वै वी॒र्यं॑ त्रि॒ष्टुगिं॑द्रि॒य ए॒व वी॒र्ये॑ य॒ज्ञं प्रति॑ ष्ठापयति॒ नान्तं॑ गमय॒त्यग्ने॒ त्री ते॒ वाजि॑ना॒ त्री ष॒धस्थेति॒ त्रिव॑त्या॒ परि॑ दधाति सरूप॒त्वाय॒ सर्वो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञो यत्त्रै॑धात॒वीयं॒ कामा॑यकामाय॒ प्र यु॑ज्यते॒ सर्वे᳚भ्यो॒ हि कामे᳚भ्यो य॒ज्ञः प्र॑यु॒ज्यते᳚ त्रैधात॒वीये॑न यजेताभि॒चर॒न्थ्सर्वो॒ वा ३२ ए॒ष य॒ज्ञो यत्त्रै॑धात॒वीयं॒॒ सर्वे॑णै॒वैनं॑ य॒ज्ञेना॒भि च॑रति स्तृणु॒त ए॒वैन॑मे॒तयै॒व य॑जेताभिच॒र्यमा॑णः॒ सर्वो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञो यत्त्रै॑धात॒वीयं॒॒ सर्वे॑णै॒व य॒ज्ञेन॑ यजते॒ नैन॑मभि॒चर᳚न्थ्स्तृणुत ए॒तयै॒व य॑जेत स॒हस्रे॑ण य॒क्ष्यमा॑णः॒ प्रजा॑तमे॒वैन॑द्ददात्ये॒तयै॒व य॑जेत स॒हस्रे॑णेजा॒नोऽन्तं॒ वा ए॒ष प॑शू॒नां ग॑च्छति॒ ३३ यः स॒हस्रे॑ण॒ यज॑तेप्र॒जाप॑तिः॒ खलु॒ वै प॒शून॑सृजत॒ ताग् स्त्रै॑धात॒वीये॑नै॒वासृ॑जत॒ य ए॒वं वि॒द्वाग् स्त्रै॑धात॒वीये॑न प॒शुका॑मो॒ यज॑ते॒ यस्मा॑दे॒व योने᳚ः प्र॒जाप॑तिः प॒शूनसृ॑जत॒ तस्मा॑दे॒वैना᳚न्थ्सृजत॒ उपै॑न॒मुत्त॑रं स॒हस्रं॑ नमति दे॒वता᳚भ्यो॒ वा ए॒ष आ वृ॑श्च्यते॒ यो य॒क्ष्य इत्यु॒क्त्वा न यज॑ते त्रैधात॒वीये॑न यजेत॒ सर्वो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञो ३४ यत्त्रै॑धात॒वीयं॒॒ सर्वे॑णै॒व य॒ज्ञेन॑ यजते॒ न दे॒वता᳚भ्य॒ आ वृ॑श्च्यते॒ द्वाद॑शकपालः पुरो॒डाशो॑ भवति॒ ते त्रय॒श्चतु॑ष्कपालात् त्रिष्षमृद्ध॒त्वाय॒ त्रयः॑ पुरो॒डाशा॑ भवन्ति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒षां लो॒काना॒माप्त्या॒ उत्त॑रौत्तरो॒ ज्याया᳚न्भवत्ये॒वमि॑व॒ हीमे लो॒का य॑व॒मयो॒ मध्य॑ ए॒तद्वा अ॒न्तरि॑क्षस्य रू॒पं समृ॑द्ध्यै॒ सर्वे॑षामभि ग॒मय॒न्नव॑द्य॒त्यच्छं॑बट्कारं॒॒ हिर॑ण्यं ददाति॒ तेज॑ ए॒वा ३५ ऽव॑ रुन्धे ता॒र्प्यं द॑दाति प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे धे॒नुं द॑दात्या॒शिष॑ ए॒वाव॑ रुन्धे॒ साम्नो॒ वा ए॒ष वर्णो॒ यद्धिर॑ण्यं॒ यजु॑षां ता॒र्प्यमु॑क्थाम॒दानां᳚ धे॒नुरे॒ताने॒व सर्वा॒न्वर्णा॒नव॑ रुन्धे

sarvāṇi chandāgsyetasyāmiṣṭyāmanūcyānītyāhustriṣṭubho vā etadvīryaṃ yat kakuduṣṇihā jagatyai yaduṣṇiha kakubhāvanvāha tenaiva sarvāṇi chandāgsyava rundhe gāyatrī vā eṣā yaduṣṇihā yāni catvāryadhyakṣarāṇi catuṣpāda eva te paśavo yathā puroḍāśe puroḍāśo'dhyevameva tadyadṛcyadhyakṣarāṇi yajjagatyā 31 paridadhyādantaṃ yajñaṃ gamayettriṣṭubhā pari dadhātīṃdriyaṃ vai vīryaṃ triṣṭugiṃdriya eva vīrye yajñaṃ prati ṣṭhāpayati nāntaṃ gamayatyagne trī te vājinā trī ṣadhastheti trivatyā pari dadhāti sarūpatvāya sarvo vā eṣa yajño yattraidhātavīyaṃ kāmāyakāmāya pra yujyate sarve̋bhyo hi kāme̋bhyo yajñaḥ prayujyate̋ traidhātavīyena yajetābhicaranthsarvo vā 32 eṣa yajño yattraidhātavīyaṃ sarveṇaivainaṃ yajñenābhi carati stṛṇuta evainametayaiva yajetābhicaryamāṇaḥ sarvo vā eṣa yajño yattraidhātavīyaṃ sarveṇaiva yajñena yajate nainamabhicara̋nthstṛṇuta etayaiva yajeta sahasreṇa yakṣyamāṇaḥ prajātamevainaddadātyetayaiva yajeta sahasreṇejāno'ntaṃ vā eṣa paśūnāṃ gacchati 33 yaḥ sahasreṇa yajateprajāpatiḥ khalu vai paśūnasṛjata tāg straidhātavīyenaivāsṛjata ya evaṃ vidvāg straidhātavīyena paśukāmo yajate yasmādeva yone̋ḥ prajāpatiḥ paśūnasṛjata tasmādevainā̋nthsṛjata upainamuttaraṃ sahasraṃ namati devatā̋bhyo vā eṣa ā vṛścyate yo yakṣya ityuktvā na yajate traidhātavīyena yajeta sarvo vā eṣa yajño 34 yattraidhātavīyaṃ sarveṇaiva yajñena yajate na devatā̋bhya ā vṛścyate dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayaścatuṣkapālāt triṣṣamṛddhatvāya trayaḥ puroḍāśā bhavanti traya ime lokā eṣāṃ lokānāmāptyā uttarauttaro jyāyā̋nbhavatyevamiva hīme lokā yavamayo madhya etadvā antarikṣasya rūpaṃ samṛddhyai sarveṣāmabhi gamayannavadyatyacchaṃbaṭkāraṃ hiraṇyaṃ dadāti teja evā 35 'va rundhe tārpyaṃ dadāti paśūnevāva rundhe dhenuṃ dadātyāśiṣa evāva rundhe sāmno vā eṣa varṇo yaddhiraṇyaṃ yajuṣāṃ tārpyamukthāmadānāṃ̋ dhenuretāneva sarvānvarṇānava rundhe

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

कहते हैं कि इस इष्टि में सब छन्द पढ़े जाने चाहिए। ककुभ् त्रिष्टुभ् का बल है और उष्णिह् जगती का, इसलिए उष्णिह् और ककुभ् ऋचाएँ पढ़कर वह सब छन्द पा लेता है। उष्णिह् असल में गायत्री है, उसके चार अतिरिक्त अक्षर चार पैरों वाले पशु हैं, जैसे पुरोडाश के ऊपर पुरोडाश रखा हो। जगती से समापन करे तो यज्ञ का अन्त हो जाए, इसलिए वह त्रिष्टुभ् से समापन करता है; त्रिष्टुभ् इन्द्रिय-शक्ति और बल है, सो वह यज्ञ को उसी बल में स्थिर करता है और उसका अन्त नहीं होने देता। 'अग्ने त्री ते वाजिना त्री षधस्था' — 'तीन' शब्द वाली इस ऋचा से वह समापन करता है, ताकि रूप मेल खाए। त्रैधातवीया पूरा यज्ञ है और हर कामना के लिए की जाती है, क्योंकि यज्ञ सब कामनाओं के लिए किया जाता है। जो किसी पर अभिचार करना चाहे वह इससे यजन करे; पूरे यज्ञ से वह उस पर अभिचार करता है और उसे गिरा देता है। जिस पर अभिचार हो रहा हो वह भी इसी से यजन करे; तब अभिचार करने वाला उसे गिरा नहीं पाता। जो हज़ार (गौओं की दक्षिणा) से यज्ञ करने वाला हो वह इसी से यजन करे; इससे वह उस हज़ार को फलता-फूलता हुआ देता है। जो हज़ार से यज्ञ कर चुका हो वह भी इसी से यजन करे, क्योंकि हज़ार से यज्ञ करने वाला पशुओं के अन्त तक पहुँच जाता है। प्रजापति ने त्रैधातवीया से ही पशु रचे थे; जो यह जानकर पशु की कामना से इससे यजन करता है, वह उसी योनि से पशु उत्पन्न करता है और उसे आगे एक और हज़ार मिलता है। जो 'मैं यज्ञ करूँगा' कहकर यज्ञ नहीं करता, वह देवताओं से कट जाता है; वह त्रैधातवीया से यजन करे, तो पूरे यज्ञ से यजन होने के कारण वह देवताओं से नहीं कटता। पुरोडाश बारह कपालों का होता है, जो चार-चार कपालों के तीन हैं, तिगुनी समृद्धि के लिए; तीन पुरोडाश होते हैं क्योंकि ये लोक तीन हैं, उन्हें पाने के लिए। हर अगला पुरोडाश पिछले से बड़ा होता है, क्योंकि ये लोक भी ऐसे ही हैं; बीच वाला जौ का होता है, यह अन्तरिक्ष का रूप है, समृद्धि के लिए। वह सबको एक-दूसरे से छुआते हुए बिना चूक के भाग काटता है। वह सोना देता है, इससे तेज पाता है; तार्प्य वस्त्र देता है, इससे पशु पाता है; दुधारू गाय देता है, इससे आशीष पाता है। सोना साम का वर्ण है, तार्प्य यजुस् का और गाय उक्थ-मद का; इस तरह वह ये सब वर्ण पा लेता है।

टिप्पणी:Note: यह खण्ड बहुत लम्बा है, इसलिए दो वाक्यों की सीमा नहीं निभ सकी। 'त्रैधातवीया' (तीन धातुओं/भागों वाली इष्टि) के तीन पुरोडाश होते हैं। 'प्रजातम् एव एनद् ददाति' का अर्थ अनिश्चित है; सबसे प्रचलित अर्थ है 'हज़ार को फलने-फूलने वाला बनाकर देता है'। 'अच्छंबट्कारम्' दुर्लभ शब्द है; सायण के अनुसार 'बिना त्रुटि या विघ्न के'। 'तार्प्य' एक विशेष वस्त्र है (क्षौम या किसी पौधे के रेशे का), पर उसका ठीक स्वरूप विवादित है। 'उक्थामद' को उक्थ (शस्त्र-पाठ) और मद (सोम-स्तोत्र) माना जाता है, यह भी अनिश्चित है। 'ककुभ् त्रिष्टुभ् का, उष्णिह् जगती का बल' — शब्द-क्रम से यह बँटवारा कठिन है।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

They say all the metres should be recited at this offering. The kakubh is the strength of the trishtubh and the ushnih that of the jagati, so by reciting ushnih and kakubh verses he secures all the metres. The ushnih is really a gayatri; its four extra syllables are four-footed animals, like a cake set on a cake. If he closed with a jagati he would bring the sacrifice to its end; he closes with a trishtubh, since the trishtubh is power and strength, so he grounds the sacrifice in power and strength and does not bring it to an end. He closes with the verse that contains 'three', 'Agni, three are your strengths, three your seats', so that the forms match. The Traidhatavi is the whole sacrifice and is used for every wish, since sacrifice is used for all wishes. A man performing sorcery against someone should offer it: he works sorcery on him with the whole sacrifice and lays him low. A man under sorcery should offer it too: he sacrifices with the whole sacrifice, and the sorcerer cannot lay him low. A man about to sacrifice with a thousand (cows as fee) should offer it; he gives the thousand as something that will multiply. A man who has sacrificed with a thousand should offer it, because whoever sacrifices with a thousand reaches the end of his cattle. Prajapati created cattle with the Traidhatavi; whoever knows this and offers it wanting cattle creates them from the same womb Prajapati used, and another thousand comes to him. A man who says 'I will sacrifice' and then does not is cut off from the gods; if he offers the Traidhatavi he sacrifices with the whole sacrifice and is not cut off. The cake is on twelve potsherds, which make three of four potsherds each, for threefold prosperity; there are three cakes because there are three worlds, to win these worlds. Each one is larger than the one before, because that is how these worlds are; the middle one is of barley, which is the form of the atmosphere, for prosperity. He cuts off the portions making them all touch, without a slip. He gives gold and so wins brilliance; he gives a tarpya garment and so wins cattle; he gives a milk cow and so wins blessings. Gold is the colour of the saman, the tarpya garment that of the yajus, the cow that of the ukthas and madas; in this way he wins all these colours.

टिप्पणी:Note: The passage is too long to keep to two sentences. The Traidhatavi ('threefold') offering uses three cakes. The sense of 'prajātam evainad dadāti' is uncertain; the usual reading is 'he gives the thousand as productive'. 'acchambaṭkāram' is a rare word; Sayana takes it as 'without fault or hindrance'. 'tārpya' is a particular garment (of linen or some plant fibre), but exactly what it was is disputed. 'ukthāmada' is usually read as uktha (recited praise) plus mada (soma chants), but this is uncertain too. The word order makes the pairing 'kakubh = strength of trishtubh, ushnih = strength of jagati' hard to pin down.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction