यजुर्वेदYajurveda

2.2.6.1

आ॒दि॒त्यं च॒रुं निर्व॑पेथ्संग्रा॒ममु॑पप्रया॒स्यन्नि॒यं वा अदि॑तिर॒स्यामे॒व पूर्वे॒ प्रति॑ तिष्ठन्ति वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेदा॒यत॑नं ग॒त्वा सं॑वथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रः खलु॒ वै दे॒वाना॑मा॒यत॑नमे॒तस्मा॒द्वा आ॒यत॑नाद्दे॒वा असु॑रानजय॒न्॒ यद्वै᳚श्वान॒रं द्वाद॑शकपालं नि॒र्वप॑ति दे॒वाना॑मे॒वायत॑ने यतते॒ जय॑ति॒ तं सं॑ग्रा॒ममे॒तस्मि॒न्वा ए॒तौ मृ॑जाते॒ ३१ यो वि॑द्विषा॒णयो॒रन्न॒मत्ति॑ वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेद्विद्विषा॒णयो॒रन्नं॑ ज॒ग्ध्वा सं॑वथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रस्व॑दितमे॒वात्ति॒ नास्मि॑न्मृजाते संवथ्स॒राय॒ वा ए॒तौ सम॑माते॒ यौ स॑म॒माते॒ तयो॒र्यः पूर्वोऽ॑भि॒ द्रुह्य॑ति॒ तं वरु॑णो गृह्णाति वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेथ्सममा॒नयोः॒ पूर्वोऽ॑भि॒द्रुह्य॑ संवथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रमे॒वाप्त्वा नि॑र्वरु॒णं ३२ प॒रस्ता॑द॒भि द्रु॑ह्यति॒ नैनं॒ वरु॑णो गृह्णात्या॒व्यं॑ वा ए॒ष प्रति॑ गृह्णाति॒ योऽविं॑ प्रतिगृ॒ह्णाति॑ वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पे॒दविं॑ प्रति॒गृह्य॑ संवथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रस्व॑दितामे॒व प्रति॑गृह्णाति॒ नाव्यं॑ प्रति॑ गृह्णात्या॒त्मनो॒ वा ए॒ष मात्रा॑माप्नोति॒ य उ॑भ॒याद॑त्प्रतिगृ॒ह्णात्यश्वं॑ वा॒ पुरु॑षं वा वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेदुभ॒याद॑त् ३३ प्रति॒गृह्य॑ संवथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रस्व॑दितमे॒व प्रति॑ गृह्णाति॒ नात्मनो॒ मात्रा॑माप्नोति वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेथ्स॒निमे॒ष्यन्थ्सं॑वथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रो य॒दा खलु॒ वै सं॑वथ्स॒रं ज॒नता॑यां॒ चर॒त्यथ॒ स ध॑ना॒र्घो भ॑वति॒ यद्वै᳚श्वान॒रं द्वाद॑शकपालं नि॒र्वप॑ति संवथ्स॒रसा॑तामे॒व स॒निम॒भि प्र च्य॑वते॒ दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑वन्ति॒ यो वै सं॑वथ्स॒रं ३४ प्र॒युज्य॒ न वि॑मु॒ञ्चत्य॑प्रतिष्ठा॒नो वै स भ॑वत्ये॒तमे॒व वै᳚श्वान॒रं पुन॑रा॒गत्य॒ निर्व॑पे॒द्यमे॒व प्र॑यु॒ङ्क्ते तं भा॑ग॒धेये॑न॒ वि मु॑ञ्चति॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ यया॒ रज्ज्वो᳚त्त॒मां गामा॒जेत्तां भ्रातृ॑व्याय॒ प्र हि॑णुया॒न्निऋर्॑तिमे॒वास्मै॒ प्र हि॑णोति मृ॒जा॒ते॒ नि॒र्व॒रु॒णं

ādityaṃ caruṃ nirvapethsaṃgrāmamupaprayāsyanniyaṃ vā aditirasyāmeva pūrve prati tiṣṭhanti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedāyatanaṃ gatvā saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsaraḥ khalu vai devānāmāyatanametasmādvā āyatanāddevā asurānajayan yadvai̋śvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapati devānāmevāyatane yatate jayati taṃ saṃgrāmametasminvā etau mṛjāte 31 yo vidviṣāṇayorannamatti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedvidviṣāṇayorannaṃ jagdhvā saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsarasvaditamevātti nāsminmṛjāte saṃvathsarāya vā etau samamāte yau samamāte tayoryaḥ pūrvo'bhi druhyati taṃ varuṇo gṛhṇāti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapethsamamānayoḥ pūrvo'bhidruhya saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsaramevāptvā nirvaruṇaṃ 32 parastādabhi druhyati nainaṃ varuṇo gṛhṇātyāvyaṃ vā eṣa prati gṛhṇāti yo'viṃ pratigṛhṇāti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedaviṃ pratigṛhya saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsarasvaditāmeva pratigṛhṇāti nāvyaṃ prati gṛhṇātyātmano vā eṣa mātrāmāpnoti ya ubhayādatpratigṛhṇātyaśvaṃ vā puruṣaṃ vā vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedubhayādat 33 pratigṛhya saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsarasvaditameva prati gṛhṇāti nātmano mātrāmāpnoti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapethsanimeṣyanthsaṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaro yadā khalu vai saṃvathsaraṃ janatāyāṃ caratyatha sa dhanārgho bhavati yadvai̋śvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapati saṃvathsarasātāmeva sanimabhi pra cyavate dānakāmā asmai prajā bhavanti yo vai saṃvathsaraṃ 34 prayujya na vimuñcatyapratiṣṭhāno vai sa bhavatyetameva vai̋śvānaraṃ punarāgatya nirvapedyameva prayuṅkte taṃ bhāgadheyena vi muñcati pratiṣṭhityai yayā rajjvőttamāṃ gāmājettāṃ bhrātṛvyāya pra hiṇuyānniṛrtimevāsmai pra hiṇoti mṛjāte nirvaruṇaṃ

हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।

युद्ध में जाने से पहले अदिति के लिए चरु दे, क्योंकि यह पृथ्वी ही अदिति है और उसी पर वे पहले से जम जाते हैं; मोर्चे पर पहुँचकर वैश्वानर के लिए बारह कपालों का पुरोडाश दे। वैश्वानर अग्नि संवत्सर है, और संवत्सर देवों का आयतन (ठिकाना) है, जहाँ से देवों ने असुरों को जीता था, इसलिए वह देवों के आयतन में ही लड़ता है और युद्ध जीतता है। जो आपस में बैर रखने वाले दो लोगों का अन्न खाता है, वे दोनों अपना दोष उसी पर पोंछ देते हैं; वह भी यही आहुति दे, तब वह संवत्सर द्वारा स्वादिष्ट (शुद्ध) किया हुआ ही खाता है और वे उस पर दोष नहीं पोंछते। जो दो एक वर्ष के लिए आपस में संधि करते हैं, उनमें से जो पहले द्रोह करे उसे वरुण पकड़ लेते हैं; पहले द्रोह करने वाला यह आहुति दे, तो वह संवत्सर को पाकर, वरुण से मुक्त होकर बाद में द्रोह करता है और वरुण उसे नहीं पकड़ते। भेड़ का दान लेने वाला उसके साथ 'आव्य' (भेड़ से जुड़ा दोष) भी ले लेता है; भेड़ लेकर यह आहुति दे, तो वह संवत्सर द्वारा शुद्ध की हुई भेड़ लेता है, आव्य नहीं। जो दोनों जबड़ों में दाँत वाला प्राणी, घोड़ा या मनुष्य, दान में लेता है, वह अपने ही एक अंश को खो बैठता है; वह यह आहुति दे, तो ऐसा नहीं होता। धन कमाने निकलते समय यह आहुति दे: जो एक वर्ष तक लोगों के बीच घूमता है वही धन पाने योग्य होता है; इससे वह संवत्सर से प्राप्त लाभ की ओर बढ़ता है और लोग उसे देना चाहने लगते हैं। जो संवत्सर को जोतकर (आरम्भ करके) खोलता नहीं, वह अप्रतिष्ठित हो जाता है; लौटकर वह यही वैश्वानर आहुति दे, इससे जिसे उसने जोता था उसे उसके भाग से खोल देता है और प्रतिष्ठा पाता है। जिस रस्सी से वह (लाई गई) अन्तिम गाय को हाँककर लाए, उसे अपने शत्रु के पास भेज दे; इससे वह उस पर निर्ऋति को भेजता है।

टिप्पणी:Note: यह ब्राह्मण गद्य है, जो अलग-अलग अवसरों पर दी जाने वाली वैश्वानर की द्वादशकपाल इष्टि (काम्य इष्टि) का प्रयोजन समझाता है। 'आयतनं गत्वा' का अर्थ प्रायः 'युद्धभूमि पर पहुँचकर' किया जाता है। 'मृजाते' का अर्थ यहाँ है: दोष किसी और पर पोंछ देना। 'संवत्सरस्वदितम्' का अर्थ है 'संवत्सर द्वारा स्वादिष्ट या ग्राह्य बनाया हुआ'। 'आव्य' को टीकाकार भेड़ के दान से जुड़ा दोष मानते हैं। 'आत्मनो मात्राम् आप्नोति' विवादित है: अधिकतर इसे अपनी आयु या स्वयं के किसी अंश की हानि मानते हैं, पर कुछ इसे शाब्दिक रूप से 'अपने ही बराबर (प्राणी) को पाना' पढ़ते हैं। 'संवत्सर को जोतना' का आशय सम्भवतः धन के लिए एक वर्ष की यात्रा शुरू करना है। अन्तिम वाक्य में गाय यात्रा में कमाई हुई प्रतीत होती है। मूल पाठ में 'निऋर्तिम्' टंकण दोष है; शुद्ध रूप 'निर्ऋतिम्' है। अन्त के 'मृजाते निर्वरुणं' अनुवाक-सूची के संकेत-शब्द हैं, वाक्य का भाग नहीं।

आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium

संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.

One about to go into battle should offer a caru to Aditi: this earth is Aditi, and on her they take their stand beforehand. On reaching the field he should offer a cake on twelve potsherds to Vaishvanara. Agni Vaishvanara is the year, the year is the gods' home ground, and from that ground the gods defeated the Asuras; so he fights on the gods' own ground and wins the battle. When two people at enmity have someone eat their food, they wipe their guilt off onto him. Having eaten such food he should make this offering; then he eats only what the year has made palatable, and they do not wipe it off onto him. Two who make a compact make it for the term of a year, and Varuna seizes whichever of them first breaks faith. The one who breaks faith first should make this offering; having reached the year, he breaks faith only after it, free of Varuna, and Varuna does not seize him. One who accepts a sheep also takes on the sheep's taint; after accepting a sheep he should make this offering, so that he accepts a sheep made palatable by the year, not its taint. One who accepts a creature with teeth in both jaws, a horse or a man, loses a portion of his own self; after accepting one he should make this offering, and then he does not. One setting out to win wealth should make this offering. A man becomes worth paying only after going about among people for a year; so he sets out toward gain won through the year, and people become eager to give to him. One who yokes the year and does not unyoke it is left without a footing; on returning he should offer this same Vaishvanara cake, and so unyokes what he yoked by giving it its share, and gains a firm footing. The rope he drove the last cow home with he should send to his rival; in doing so he sends Nirriti to him.

टिप्पणी:Note: This is brahmana prose explaining the purpose of the twelve-potsherd Vaishvanara offering (a kamya ishti, made for a particular wish) on different occasions. 'āyatanaṃ gatvā' is usually taken to mean 'on reaching the battlefield'. 'mṛjāte' here means wiping one's guilt off onto someone else. 'saṃvatsarasvaditam' means 'made palatable or acceptable by the year'. Commentators take 'āvya' as the taint that comes with accepting a sheep. 'ātmano mātrām āpnoti' is disputed: most read it as losing a portion of one's own life or self, but some take it literally as 'obtaining the equal of oneself'. 'Yoking the year' probably means starting a year-long journey to earn wealth, and the cow in the last sentence seems to be one earned on that journey. 'niṛrtim' in the source text is a typo for 'nirṛtim'. The closing 'mṛjāte nirvaruṇaṃ' are index catchwords, not part of the sentence.

स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction