2.2.5.1
वै॒श्वा॒न॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेद्वारु॒णं च॒रुं द॑धि॒क्राव्ण्णे॑ च॒रुम॑भिश॒स्यमा॑नो॒ यद्वै᳚श्वान॒रो द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति संवथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रेणै॒वैनग्ग्॑ स्वदय॒त्यप॑ पा॒पं वर्णं॑ हते वारु॒णेनै॒वैनं॑ वरुणपा॒शान्मु॑ञ्चति दधि॒क्राव्ण्णा॑ पुनाति॒ हिर॑ण्यं॒ दक्षि॑णा प॒वित्रं॒ वै हिर॑ण्यं पु॒नात्ये॒वैन॑मा॒द्य॑म॒स्यान्नं॑ भवत्ये॒तामे॒व निर्व॑पेत्प्र॒जाका॑मः संवथ्स॒रो २४ वा ए॒तस्याशा᳚न्तो॒ योनिं॑ प्र॒जायै॑ पशू॒नां निर्द॑हति॒ योऽलं॑ प्र॒जायै॒ सन्प्र॒जां न वि॒न्दते॒ यद्वै᳚श्वान॒रो द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति संवथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रमे॒व भा॑ग॒धेये॑न शमयति॒ सो᳚ऽस्मै शा॒न्तः स्वाद्योने᳚ः प्र॒जां प्र ज॑नयति वारु॒णेनै॒वैनं॑ वरुणपा॒शान्मु॑ञ्चति दधि॒क्राव्ण्णा॑ पुनाति॒ हिर॑ण्यं॒ दक्षि॑णा प॒वित्रं॒ वै हिर॑ण्यं पु॒नात्ये॒वैनं॑ २५ वि॒न्दते᳚ प्र॒जां वै᳚श्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेत् पु॒त्रे जा॒ते यद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑ति गायत्रि॒यैवैनं॑ ब्रह्मवर्च॒सेन॑ पुनाति॒ यन्नव॑कपालस्त्रि॒वृतै॒वास्मि॒न्तेजो॑ दधाति॒ यद्दश॑कपालो वि॒राजै॒वास्मि॑न्न॒न्नाद्यं॑ दधाति॒ यदेका॑दशकपालस्त्रि॒ष्टुभै॒वास्मि॑न्निंद्रि॒यं द॑धाति॒ यद्द्वाद॑शकपालो॒ जग॑त्यै॒वास्मि॑न् प॒शून् द॑धाति॒ यस्मि॑ञ्जा॒त ए॒तामिष्टिं॑ नि॒र्वप॑ति पू॒त २६ ए॒व ते॑ज॒स्व्य॑न्ना॒द इं॑द्रिया॒वी प॑शु॒मान्भ॑व॒त्यव॒ वा ए॒ष सु॑व॒र्गाल्लो॒काच्छि॑द्यते॒ यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚ वा पौर्णमा॒सीं वा॑तिपा॒दय॑ति सुव॒र्गाय॒ हि लो॒काय॑ दर्शपूर्णमा॒सावि॒ज्येते॑ वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेदमावा॒स्यां᳚ वा पौर्णमा॒सीं वा॑ति॒पाद्य॑ संवथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः सं॑वथ्स॒रमे॒व प्री॑णा॒त्यथो॑ संवथ्स॒रमे॒वास्मा॒ उप॑ दधाति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्या॒ २७ अथो॑ दे॒वता॑ ए॒वान्वा॒रभ्य॑ सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति वीर॒हा वा ए॒ष दे॒वानां॒ यो᳚ऽग्निमु॑द्वा॒सय॑ते॒ न वा ए॒तस्य॑ ब्राह्म॒णा ऋ॑ता॒यवः॑ पु॒रान्न॑मक्षन्नाग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पेद्वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालम॒ग्निमु॑द्वासयि॒ष्यन्, यद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑त्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री गा॑य॒त्रो᳚ऽग्निर्यावा॑ने॒वाग्निस्तस्मा॑ आति॒थ्यं क॑रो॒त्यथो॒ यथा॒ जनं॑ य॒तेऽ॑व॒सं क॒रोति॑ ता॒दृ २८ गे॒व तद्द्वाद॑शकपालो वैश्वान॒रो भ॑वति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚ः संवथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रः खलु॒ वा अ॒ग्नेऱ्योनिः॒ स्वामे॒वैनं॒ योनिं॑ गमयत्या॒द्य॑म॒स्यान्नं॑ भवति वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पेन्मारु॒तं स॒प्तक॑पालं॒ ग्राम॑काम आहव॒नीये॑ वैश्वान॒रमधि॑ श्रयति॒ गार्ह॑पत्ये मारु॒तं पा॑पवस्य॒सस्य॒ विधृ॑त्यै॒ द्वाद॑शकपालो वैश्वान॒रो भ॑वति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚ः संवथ्स॒रः सं॑वथ्स॒रेणै॒वास्मै॑ सजा॒ताग्श्च्या॑वयति मारु॒तो भ॑वति २९ म॒रुतो॒ वै दे॒वानां॒ विशो॑ देववि॒शेनै॒वास्मै॑ मनुष्यवि॒शमव॑ रुन्धे स॒प्तक॑पालो भवति स॒प्तग॑णा॒ वै म॒रुतो॑ गण॒श ए॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑ रुन्धेऽनू॒च्यमा॑न॒ आ सा॑दयति॒ विश॑मे॒वास्मा॒ अनु॑वर्त्मानं करोति
vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedvāruṇaṃ caruṃ dadhikrāvṇṇe carumabhiśasyamāno yadvai̋śvānaro dvādaśakapālo bhavati saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsareṇaivainagg svadayatyapa pāpaṃ varṇaṃ hate vāruṇenaivainaṃ varuṇapāśānmuñcati dadhikrāvṇṇā punāti hiraṇyaṃ dakṣiṇā pavitraṃ vai hiraṇyaṃ punātyevainamādyamasyānnaṃ bhavatyetāmeva nirvapetprajākāmaḥ saṃvathsaro 24 vā etasyāśā̋nto yoniṃ prajāyai paśūnāṃ nirdahati yo'laṃ prajāyai sanprajāṃ na vindate yadvai̋śvānaro dvādaśakapālo bhavati saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsarameva bhāgadheyena śamayati ső'smai śāntaḥ svādyone̋ḥ prajāṃ pra janayati vāruṇenaivainaṃ varuṇapāśānmuñcati dadhikrāvṇṇā punāti hiraṇyaṃ dakṣiṇā pavitraṃ vai hiraṇyaṃ punātyevainaṃ 25 vindate̋ prajāṃ vai̋śvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāte yadaṣṭākapālo bhavati gāyatriyaivainaṃ brahmavarcasena punāti yannavakapālastrivṛtaivāsmintejo dadhāti yaddaśakapālo virājaivāsminnannādyaṃ dadhāti yadekādaśakapālastriṣṭubhaivāsminniṃdriyaṃ dadhāti yaddvādaśakapālo jagatyaivāsmin paśūn dadhāti yasmiñjāta etāmiṣṭiṃ nirvapati pūta 26 eva tejasvyannāda iṃdriyāvī paśumānbhavatyava vā eṣa suvargāllokācchidyate yo darśapūrṇamāsayājī sannamāvāsyāṃ̋ vā paurṇamāsīṃ vātipādayati suvargāya hi lokāya darśapūrṇamāsāvijyete vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapedamāvāsyāṃ̋ vā paurṇamāsīṃ vātipādya saṃvathsaro vā agnirvai̋śvānaraḥ saṃvathsarameva prīṇātyatho saṃvathsaramevāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyā 27 atho devatā evānvārabhya suvargaṃ lokameti vīrahā vā eṣa devānāṃ yő'gnimudvāsayate na vā etasya brāhmaṇā ṛtāyavaḥ purānnamakṣannāgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedvaiśvānaraṃ dvādaśakapālamagnimudvāsayiṣyan, yadaṣṭākapālo bhavatyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrő'gniryāvānevāgnistasmā ātithyaṃ karotyatho yathā janaṃ yate'vasaṃ karoti tādṛ 28 geva taddvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati dvādaśa māsā̋ḥ saṃvathsaraḥ saṃvathsaraḥ khalu vā agneṟyoniḥ svāmevainaṃ yoniṃ gamayatyādyamasyānnaṃ bhavati vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapenmārutaṃ saptakapālaṃ grāmakāma āhavanīye vaiśvānaramadhi śrayati gārhapatye mārutaṃ pāpavasyasasya vidhṛtyai dvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati dvādaśa māsā̋ḥ saṃvathsaraḥ saṃvathsareṇaivāsmai sajātāgścyāvayati māruto bhavati 29 maruto vai devānāṃ viśo devaviśenaivāsmai manuṣyaviśamava rundhe saptakapālo bhavati saptagaṇā vai maruto gaṇaśa evāsmai sajātānava rundhe'nūcyamāna ā sādayati viśamevāsmā anuvartmānaṃ karoti
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
जिस पर दोष लगाया जा रहा हो, वह वैश्वानर को बारह कपाल का पुरोडाश, वरुण को चरु और दधिक्रावन् को चरु चढ़ाए; वैश्वानर अग्नि संवत्सर है, उससे वह स्वीकार्य होता है और उसका पाप-भरा वर्ण दूर होता है, वरुण के चरु से वह वरुण के पाश से छूटता है, दधिक्रावन् से शुद्ध होता है, और दक्षिणा सोना है क्योंकि सोना पवित्र करने वाला है; तब उसका अन्न खाने योग्य होता है। सन्तान चाहने वाला भी यही इष्टि करे, क्योंकि अशान्त संवत्सर उसकी सन्तान और पशुओं की योनि को जला देता है; भाग देकर संवत्सर शान्त होता है और उसकी अपनी योनि से सन्तान उत्पन्न करता है। पुत्र जन्मने पर वैश्वानर को बारह कपाल चढ़ाए: आठ कपाल गायत्री से ब्रह्मवर्चस द्वारा शुद्ध करते हैं, नौ त्रिवृत् से तेज, दस विराज् से अन्न, ग्यारह त्रिष्टुभ् से इन्द्रिय-शक्ति और बारह जगती से पशु देते हैं; जिसके जन्म पर यह इष्टि होती है वह शुद्ध, तेजस्वी, अन्न खाने वाला, बलवान और पशुवान होता है। जो दर्श-पूर्णमास करने वाला अमावस्या या पूर्णिमा को चूक जाता है वह स्वर्ग लोक से कट जाता है; चूकने के बाद वह वैश्वानर को बारह कपाल चढ़ाए, जिससे संवत्सर प्रसन्न होता है, स्वर्ग की प्राप्ति के लिए उसके पास स्थापित होता है, और वह देवताओं को पकड़े हुए स्वर्ग जाता है। जो अपनी अग्नि को हटा देता है वह देवताओं के वीरों का हत्यारा है और सत्यनिष्ठ ब्राह्मण उसका अन्न नहीं खाते थे; अग्नि हटाने से पहले वह अग्नि को आठ कपाल (गायत्री के आठ अक्षर, अग्नि गायत्र है) — मानो जाने वाले को पाथेय देना — और वैश्वानर को बारह कपाल (बारह मास, संवत्सर अग्नि की योनि है) चढ़ाए, जिससे अग्नि अपनी योनि में जाता है और उसका अन्न खाने योग्य होता है। ग्राम (अनुयायी) चाहने वाला आहवनीय पर वैश्वानर को बारह कपाल और गार्हपत्य पर मरुतों को सात कपाल पकाए, ताकि ऊँच-नीच की उलट-पलट रुके; संवत्सर से वह सजातों को अपनी ओर लाता है, मरुत् देवताओं की प्रजा हैं इसलिए देव-प्रजा से वह मनुष्य-प्रजा पाता है, मरुत् सात गणों वाले हैं इसलिए वह गण-गण करके सजातों को पाता है, और मन्त्र पढ़े जाते समय हवि रखकर प्रजा को अपना अनुगामी बनाता है।
टिप्पणी:Note: यह लम्बा ब्राह्मण-खण्ड है और यहाँ संक्षेप में दिया गया है। 'अभिशस्यमानः' — जिस पर अपराध का आरोप हो; 'स्वदयति' का सामान्य अर्थ 'स्वादु/स्वीकार्य बनाता है' लिया गया है। 'पुरा अन्नम् अक्षन्' को 'पहले (उसका अन्न) नहीं खाते थे' पढ़ा गया है; कुछ इसे 'अग्नि को विदा करने तक' भी समझते हैं। 'पापवस्यस' का अर्थ बुरे और श्रेष्ठ का उलट जाना है; 'ग्रामकाम' — अनुयायी/ग्राम का प्रभुत्व चाहने वाला।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
A man under accusation should offer a twelve-sherd cake to Vaishvanara, a rice-pot to Varuna and a rice-pot to Dadhikravan: Vaishvanara Agni is the year, and through the year he makes the man acceptable and strikes away his evil colour; through Varuna's offering he frees him from Varuna's noose, through Dadhikravan he purifies him, and the fee is gold, because gold is a purifier — then his food becomes fit to eat. A man who wants offspring should offer the same, for the unappeased year burns up the womb of offspring and cattle of one who is capable but gets no children; appeased with its share, the year brings forth offspring for him from his own womb. When a son is born he should offer the twelve-sherd cake to Vaishvanara: the eight sherds purify the boy with the splendour of the Gayatri, the nine give him brilliance through the trivrt, the ten food through the Viraj, the eleven strength through the Trishtubh, and the twelve cattle through the Jagati, so that the child becomes pure, brilliant, a food-eater, strong and rich in cattle. A man performing the new- and full-moon rites who lets a new or full moon pass is cut off from the heavenly world; after missing it he should offer the twelve-sherd cake to Vaishvanara, which pleases the year, sets the year in place for him to reach heaven, and lets him go to heaven holding on to the gods. Whoever removes his fire is a slayer of the gods' heroes, and truthful Brahmins used not to eat his food; when about to remove it he should offer an eight-sherd cake to Agni (the Gayatri has eight syllables and Agni belongs to the Gayatri) — like giving provisions to someone setting out — and a twelve-sherd cake to Vaishvanara (twelve months, and the year is Agni's womb), sending Agni back to his own womb, and his food becomes fit to eat. A man who wants a following should cook the Vaishvanara cake on the Ahavaniya and a seven-sherd cake for the Maruts on the Garhapatya, to keep worse and better apart; through the year he draws his kinsmen to him, since the Maruts are the gods' people he gains the human people through the divine one, since the Maruts come in seven troops he gains his kinsmen troop by troop, and by setting the offering down while the verses are recited he makes the people follow him.
टिप्पणी:Note: A long Brahmana section, condensed here. 'abhiśasyamāna' means one facing an accusation; 'svadayati' is taken in its usual sense, 'makes palatable or acceptable'. 'purā annam akṣan' is read as 'used not to eat his food'; some take 'purā' differently. 'pāpavasyasa' means the confusion of worse and better; 'grāmakāma' means one who wants a following or control of a village.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction