2.1.5.1
इंद्रो॑ व॒लस्य॒ बिल॒मपौ᳚र्णो॒थ्स य उ॑त्त॒मः प॒शुरासी॒त्तं पृ॒ष्ठं प्रति॑ सं॒गृह्योद॑क्खिद॒त्तं स॒हस्रं॑ प॒शवोऽनूदा॑य॒न्थ्स उ॑न्न॒तोऽ॑भव॒द्यः प॒शुका॑मः॒ स्याथ्स ए॒तमैं॒द्रमु॑न्न॒तमा ल॑भे॒तेंद्र॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॑ प॒शून् प्र य॑च्छति पशु॒माने॒व भ॑वत्युन्न॒तो ३० भ॑वति साह॒स्री वा ए॒षा ल॒क्ष्मी यदु॑न्न॒तो ल॒क्ष्मियै॒व प॒शूनव॑ रुन्धे य॒दा स॒हस्रं॑ प॒शून् प्रा᳚प्नु॒यादथ॑ वैष्ण॒वं वा॑म॒नमा ल॑भेतै॒तस्मि॒न्वै तथ्स॒हस्र॒मध्य॑तिष्ठ॒त्तस्मा॑दे॒ष वा॑म॒नः समी॑षितः प॒शुभ्य॑ ए॒व प्रजा॑तेभ्यः प्रति॒ष्ठां द॑धाति॒ कोऽ॑र्हति स॒हस्रं॑ प॒शून् प्राप्तु॒मित्या॑हुरहोरा॒त्राण्ये॒व स॒हस्रं॑ सं॒पाद्या ल॑भेत प॒शवो॒ वा ३१ अ॑होरा॒त्राणि॑ प॒शूने॒व प्रजा॑तान् प्रति॒ष्ठां ग॑मय॒त्योष॑धीभ्यो वे॒हत॒मा ल॑भेत प्र॒जाका॑म॒ ओष॑धयो॒ वा ए॒तं प्र॒जायै॒ परि॑ बाधन्ते॒ योऽलं॑ प्र॒जायै॒ सन्प्र॒जां न वि॒न्दत॒ ओष॑धयः॒ खलु॒ वा ए॒तस्यै॒ सूतु॒मपि॑ घ्नन्ति॒ या वे॒हद्भव॒त्योष॑धीरे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ ता ए॒वास्मै॒ स्वाद्योने᳚ः प्र॒जां प्र ज॑नयन्ति वि॒न्दते᳚ ३२ प्र॒जामापो॒ वा ओष॑ध॒योऽस॒त्पुरु॑ष॒ आप॑ ए॒वास्मा॒ अस॑तः॒ सद्द॑दति॒ तस्मा॑दाहु॒र्यश्चै॒वं वेद॒ यश्च॒ नाप॒स्त्वावास॑तः॒ सद्द॑द॒तीत्यैं॒द्रीं सू॒तव॑शा॒मा ल॑भेत॒ भूति॑का॒मोऽजा॑तो॒ वा ए॒ष योऽलं॒भूत्यै॒ सन्भूतिं॒ न प्रा॒प्नोतींद्रं॒ खलु॒ वा ए॒षा सू॒त्वा व॒शाभ॑व॒ ३३ दिंद्र॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॒ भूतिं॑ गमयति॒ भव॑त्ये॒व यं सू॒त्वा व॒शा स्यात्तमैं॒द्रमे॒वा ल॑भेतै॒तद्वाव तदिं॑द्रि॒यं सा॒क्षादे॒वेंद्रि॒यमव॑ रुन्ध ऐंद्रा॒ग्नं पु॑नरुथ्सृ॒ष्टमा ल॑भेत॒ य आतृ॒तीया॒त्पुरु॑षा॒थ्सोमं॒ न पिबे॒द्विच्छि॑न्नो॒ वा ए॒तस्य॑ सोमपी॒थो यो ब्रा᳚ह्म॒णः सन्ना ३४ तृ॒तीया॒त् पुरु॑षा॒त् सोमं॒ न पिब॑तींद्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मै॑ सोमपी॒थं प्र य॑च्छत॒ उपै॑नं सोमपी॒थो न॑मति॒ यदैं॒द्रो भव॑तींद्रि॒यं वै सो॑मपी॒थ इं॑द्रि॒यमे॒व सो॑मपी॒थमव॑ रुन्धे॒ यदा᳚ग्ने॒यो भव॑त्याग्ने॒यो वै ब्रा᳚ह्म॒णः स्वामे॒व दे॒वता॒मनु॒ संत॑नोति पुनरुथ्सृ॒ष्टो भ॑वति पुनरुथ्सृ॒ष्ट इ॑व॒ ह्ये॑तस्य॑ ३५ सोमपी॒थः समृ॑द्ध्यै ब्राह्मणस्प॒त्यं तू॑प॒रमा ल॑भेताभि॒चर॒न्ब्रह्म॑ण॒स्पति॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तस्मा ए॒वैन॒मा वृ॑श्चति ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑ति तूप॒रो भ॑वति क्षु॒रप॑वि॒र्वा ए॒षा ल॒क्ष्मी यत्तू॑प॒रः समृ॑द्ध्यै॒ स्फ्यो यूपो॑ भवति॒ वज्रो॒ वै स्फ्यो वज्र॑मे॒वास्मै॒ प्र ह॑रति शर॒मयं॑ ब॒र्हिः शृ॒णात्ये॒वैनं॒ वैभी॑दक इ॒ध्मो भि॒नत्त्ये॒वैन᳚म् भ॒व॒त्यु॒न्न॒तः प॒शवो॑ जनयंति
iṃdro valasya bilamapaűrṇothsa ya uttamaḥ paśurāsīttaṃ pṛṣṭhaṃ prati saṃgṛhyodakkhidattaṃ sahasraṃ paśavo'nūdāyanthsa unnato'bhavadyaḥ paśukāmaḥ syāthsa etamaiṃdramunnatamā labheteṃdrameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai paśūn pra yacchati paśumāneva bhavatyunnato 30 bhavati sāhasrī vā eṣā lakṣmī yadunnato lakṣmiyaiva paśūnava rundhe yadā sahasraṃ paśūn prā̋pnuyādatha vaiṣṇavaṃ vāmanamā labhetaitasminvai tathsahasramadhyatiṣṭhattasmādeṣa vāmanaḥ samīṣitaḥ paśubhya eva prajātebhyaḥ pratiṣṭhāṃ dadhāti ko'rhati sahasraṃ paśūn prāptumityāhurahorātrāṇyeva sahasraṃ saṃpādyā labheta paśavo vā 31 ahorātrāṇi paśūneva prajātān pratiṣṭhāṃ gamayatyoṣadhībhyo vehatamā labheta prajākāma oṣadhayo vā etaṃ prajāyai pari bādhante yo'laṃ prajāyai sanprajāṃ na vindata oṣadhayaḥ khalu vā etasyai sūtumapi ghnanti yā vehadbhavatyoṣadhīreva svena bhāgadheyenopa dhāvati tā evāsmai svādyone̋ḥ prajāṃ pra janayanti vindate̋ 32 prajāmāpo vā oṣadhayo'satpuruṣa āpa evāsmā asataḥ saddadati tasmādāhuryaścaivaṃ veda yaśca nāpastvāvāsataḥ saddadatītyaiṃdrīṃ sūtavaśāmā labheta bhūtikāmo'jāto vā eṣa yo'laṃbhūtyai sanbhūtiṃ na prāpnotīṃdraṃ khalu vā eṣā sūtvā vaśābhava 33 diṃdrameva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ bhūtiṃ gamayati bhavatyeva yaṃ sūtvā vaśā syāttamaiṃdramevā labhetaitadvāva tadiṃdriyaṃ sākṣādeveṃdriyamava rundha aiṃdrāgnaṃ punaruthsṛṣṭamā labheta ya ātṛtīyātpuruṣāthsomaṃ na pibedvicchinno vā etasya somapītho yo brā̋hmaṇaḥ sannā 34 tṛtīyāt puruṣāt somaṃ na pibatīṃdrāgnī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāvevāsmai somapīthaṃ pra yacchata upainaṃ somapītho namati yadaiṃdro bhavatīṃdriyaṃ vai somapītha iṃdriyameva somapīthamava rundhe yadā̋gneyo bhavatyāgneyo vai brā̋hmaṇaḥ svāmeva devatāmanu saṃtanoti punaruthsṛṣṭo bhavati punaruthsṛṣṭa iva hyetasya 35 somapīthaḥ samṛddhyai brāhmaṇaspatyaṃ tūparamā labhetābhicaranbrahmaṇaspatimeva svena bhāgadheyenopa dhāvati tasmā evainamā vṛścati tājagārtimārcchati tūparo bhavati kṣurapavirvā eṣā lakṣmī yattūparaḥ samṛddhyai sphyo yūpo bhavati vajro vai sphyo vajramevāsmai pra harati śaramayaṃ barhiḥ śṛṇātyevainaṃ vaibhīdaka idhmo bhinattyevaina̋m bhavatyunnataḥ paśavo janayaṃti
हिन्दी भावार्थHindi meaningAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: ब्राह्मण भाग: यह अनुष्ठान की व्याख्या है (क्यों, क्या फल, किस शब्द का क्या अर्थ), बोला जाने वाला मन्त्र नहीं।
इन्द्र ने वल की गुफा खोली और वहाँ के सबसे श्रेष्ठ पशु को पीठ से पकड़कर बाहर खींचा। उसके पीछे हज़ार पशु निकल आए और वह 'उन्नत' (ऊँची पीठ वाला) हो गया, इसलिए पशु चाहने वाला इन्द्र को उन्नत पशु चढ़ाए; इन्द्र अपने भाग से प्रसन्न होकर उसे पशु देता है। हज़ार पशु मिल जाने पर वह विष्णु को वामन (बौना) पशु चढ़ाए, क्योंकि हज़ार पशु उसी पर टिके थे, और इससे जन्मे पशुओं को आधार मिलता है; हज़ार पशु कौन पा सकता है, इस आपत्ति पर कहा गया है कि दिन-रातों को गिनकर हज़ार पूरे करे, क्योंकि दिन-रात ही पशु हैं। संतान चाहने वाला ओषधियों को 'वेहत्' (गर्भ गिराने वाली) गाय चढ़ाए: जो संतान के योग्य होकर भी संतान नहीं पाता, उसे ओषधियाँ रोकती हैं, और वही इस गाय का गर्भ नष्ट करती हैं; अपने भाग से प्रसन्न होकर वे उसकी अपनी योनि से संतान उत्पन्न करती हैं। जल ही ओषधियाँ हैं और पुरुष 'असत्' है; जल उसे असत् से सत् देते हैं, इसीलिए कहते हैं कि जानने वाला हो या न जानने वाला, जल असत् से सत् देते ही हैं। समृद्धि चाहने वाला इन्द्र को 'सूतवशा' (एक बार ब्याकर बाँझ हुई गाय) चढ़ाए: योग्य होकर भी समृद्धि न पाने वाला मानो अजन्मा है, और यह गाय इन्द्र को जन्म देकर बाँझ हुई थी; इन्द्र उसे समृद्धि तक पहुँचाता है। जिस बछड़े को जनकर गाय बाँझ हो, उसी को इन्द्र को चढ़ाए; वही इन्द्रिय (इन्द्र-शक्ति) है, और वह उसे सीधे पाता है। जिस ब्राह्मण के कुल में तीन पीढ़ियों से सोम नहीं पिया गया, उसका सोम-पान टूट गया है; वह इन्द्र-अग्नि को 'पुनरुत्सृष्ट' (फिर से छोड़ा गया) बैल चढ़ाए, तो वे उसे सोम-पान लौटा देते हैं। इन्द्र का भाग इसलिए कि सोम-पान इन्द्रिय है; अग्नि का इसलिए कि ब्राह्मण आग्नेय है, अतः वह अपने ही देवता की परम्परा जोड़ता है; पशु पुनरुत्सृष्ट इसलिए कि उसका सोम-पान भी मानो फिर से छोड़ा गया है। अभिचार करने वाला ब्रह्मणस्पति को 'तूपर' (बिना सींग का) पशु चढ़ाए; वह शत्रु को ब्रह्मणस्पति के लिए काट डालता है और शत्रु शीघ्र विपत्ति में पड़ता है। तूपर पशु की यह पहचान उस्तरे की धार जैसी है; स्फ्य ही यूप होता है और स्फ्य वज्र है, इससे वह शत्रु पर वज्र फेंकता है; सरकंडे का बर्हि उसे कुचलता है और विभीदक की समिधा उसे चीर देती है।
टिप्पणी:Note: वेहत्, सूतवशा, पुनरुत्सृष्ट और तूपर पशु के प्रकार हैं; इनके अर्थ (गर्भ गिराने वाली गाय, एक बार ब्याकर बाँझ हुई गाय, फिर से छोड़ा गया बैल, बिना सींग का पशु) सायण पर आधारित प्रचलित अर्थ हैं। 'समीषित' (वामन पशु के लिए, 'दबा हुआ, सिकुड़ा हुआ') अस्पष्ट है। अन्त के शब्द 'भवत्युन्नतः पशवो जनयन्ति' पाठ नहीं हैं, बल्कि अनुवाक के खण्डों के अन्तिम शब्दों की पारम्परिक सूची (अनुक्रमणी) का अंश हैं, इसलिए उनका अनुवाद नहीं किया गया।
आधुनिक अंग्रेज़ीEnglishAI द्वारा तैयारAI-generated · विश्वास: मध्यमconfidence: medium
संदर्भ:Context: Brāhmaṇa passage: this explains the rite (why, to what end, what a word means); it is not a formula spoken in it.
Indra opened Vala's cave; he seized the finest animal there by the back and pulled it out, a thousand animals came up after it, and it became 'raised' (unnata). So one who wants cattle should offer a raised animal to Indra; approached with his own share, Indra gives him cattle, for the raised animal is a thousandfold mark of fortune. Once he has a thousand cattle he should offer a dwarf animal to Vishnu, since the thousand stood on it, and this gives footing to the cattle born; to the objection 'who can reach a thousand cattle?', he should make up the thousand by counting days and nights, for days and nights are cattle. One who wants offspring should offer a cow that miscarries (vehat) to the Plants: the plants hold back a man who is capable of offspring but has none, and they kill this cow's embryo; approached with their share, they produce offspring for him from his own womb. The waters are the plants and man is non-being; the waters give him being out of non-being, so it is said that, whether one knows this or not, the waters give being out of non-being. One who wants prosperity should offer to Indra a cow barren after one calving (sutavasha): a man capable of prosperity who does not reach it is as if unborn, and this cow became barren after bearing Indra; Indra brings him to prosperity. He should offer to Indra the very calf after which a cow became barren, for that is Indra's power (indriya), and he gains it directly. A brahmin in whose line no one has drunk soma for three generations has his soma-drinking cut off; he should offer to Indra and Agni a bull set free again (punarutsrishta), and they restore his soma-drinking. It goes to Indra because soma-drinking is indriya, to Agni because the brahmin belongs to Agni, so he continues the line of his own deity; it is a released-again animal because his soma-drinking is as if released again. One practising hostile magic should offer a hornless animal to Brahmanaspati; he cuts the enemy down for Brahmanaspati, and the enemy quickly comes to harm. The hornless animal's mark is razor-edged; the wooden sword (sphya) serves as the sacrificial post, and the sphya is the vajra, so he hurls the vajra at the enemy; a reed barhis crushes him and vibhidaka firewood splits him.
टिप्पणी:Note: Vehat, sutavasha, punarutsrishta and tupara are animal types; the meanings given (a cow that miscarries, a cow barren after one calving, a bull set free again, a hornless animal) are the usual readings, based on Sayana. Samishita, said of the dwarf animal ('pressed together, compact'), is unclear. The closing words 'bhavaty unnataḥ paśavo janayanti' are not part of the text but belong to the traditional index (anukramani) of the closing words of the anuvaka's sections, so they are left untranslated.
स्रोत:Source: कृष्ण यजुर्वेद — तैत्तिरीय संहिताKrishna Yajurveda — Taittiriya Samhita — sanskritdocuments.org (taittirIyasamhitA). personal study and research only, not for commercial use. भावार्थ AI से बना है और समीक्षा बाकी है।The meaning is AI-generated and awaits review. सुधार सुझाएँSuggest a correction